Systeemanalyse: Achteruitgang biologisch aandeel Gúchipas

Scroll down

Inleiding

Ik volg stage bij de Belgisch-Colombiaanse stichting Fúndacion Gusta Gúchipas, waarover u meer terugvindt in mijn vorige post. Helaas heeft het Coronavirus ervoor gezorgd dat een groot deel van mijn stage in het water valt, want alle activiteiten en projecten liggen voorlopig stil. Daardoor verloopt een groot deel van mijn werk nu van achter de computer. Een jammerlijke zaak, maar daar is nu eenmaal niets aan te doen. Gelukkig wordt dat stilzitten op het einde van de week beloond door de avontuurlijke wandelingen die ik samen met Sara en Freddy –de oprichters en gezagvoerders van de organisatie– maak in de natuur. Die wandelingen langs de rivieren en door de bossen geven vaak de indruk dat we in het regenwoud zijn, onbeschrijfbaar magnifiek. Net daarom doet het eens zoveel pijn wanneer we hier en daar botsen op vernieling van de natuur door menselijke activiteiten: een grote hap in de berg als gevolg van een voormalige steengroeve, boeren die pesticide spuiten op hun velden die letterlijk tot tegen de quebrada (bergrivier) lopen, erosie door slechte bodemtechnieken en een loslopende koe die op de boompjes kauwt die de stichting nog maar één jaar ervoor heeft geplant. Het is troosteloos om dit te moeten waarnemen, zeker in een ecosysteem die de thuisplaats is van een onbegrensde biodiversiteit.

Die wandelingen langs de rivieren en door de bossen geven vaak de indruk dat we in het regenwoud zijn, onbeschrijfbaar magnifiek! Net daarom doet het eens zoveel pijn wanneer we hier en daar botsen op vernieling van de natuur door menselijke activiteiten: een grote hap in de berg als gevolg van een voormalige steengroeve, boeren die pesticiden spuiten op hun velden die letterlijk tot tegen de quebrada (bergrivier) lopen, erosie door slechte bodemtechnieken en een loslopende koe die op de boompjes kauwt die de stichting nog maar één jaar ervoor heeft geplant. Het is troosteloos om dit te moeten waarnemen, zeker in een ecosysteem die de thuisplaats is van een onbegrensde biodiversiteit. Ook tijdens de gesprekken met Sara en Freddy komt de achteruitgang van het biologisch aandeel in Gúchipas herhaaldelijk aan bod. Dit zijn voor mij redenen genoeg om aan de hand van artikels en onderzoek uit te zoeken hoe de vork in de steel zit. Deze informatie deel ik vervolgens met Sara en Freddy, zodat de stichting op zoek kan gaan naar oplossingen. Door deze analyse te maken ben ik bewust geworden van de complexiteit van biologische achteruitgang, en via dit kanaal hoop ik dit inzicht te delen met mijn medestudenten en andere geïnteresseerden.

Het concrete probleem is dat de natuur in Gúchipas en omstreken erop achteruitgaat. Dit heeft vooral te maken dat er steeds meer bomen en bos worden gekapt, waardoor ook andere organismen die hier afhankelijk van zijn het moeilijker hebben om te overleven. Denk hierbij aan de vele planten en dieren die in het bos voorkomen, of aan de natuur in het dal die voor dieren nodig is om de oversteek naar andere natuurgebieden te maken. De hoofdrede van de boskap is niet de commerciële verkoop van hout, maar is veel vaker de oorzaak om plaats te creëren voor landbouw en woongebied. Hierbij wordt er door het individualistisch schuldmodel al snel met het vingertje naar de inwoners en boeren van dit landbouwgebied gewezen, maar zoals hieronder duidelijk wordt zijn de oorzaken heel wat complexer.

Freddy en Sara zijn daarnaast al enige tijd aan het onderzoeken welke meerwaarde Silvopasture –een landbouwtechniek waarbij vee geplaatst wordt op weides of in een landschap waar ook bomen groeien– kan hebben op de boerengemeenschap. Zij hebben deze techniek in het verleden al op kleine schaal toegepast, en zoeken nu uit hoe het breder kan geïmplementeerd worden op de veeweiden in Gúchipas. In deze systeemanalyse wil ik daarom bijkomend onderzoeken welke positieve effecten voortvloeien uit Silvopasture, en of dit een oplossing biedt om biologische achteruitgang in deze streek tegen te gaan. Ik hoop dat ook deze inzichten over Silvopasture een inspiratie bieden voor anderen.

Terminologie

Doorheen de uitleg probeer ik gebruik te maken van verstaanbare woorden, toch wil ik graag twee termen verduidelijken:

Biologisch aandeel

Voor de achteruitgang van het biologisch aandeel wordt in deze paper het kappen van bomen als indicator gebruikt, omdat bomen een cruciale rol hebben in de natuur. Elke boom is een klein ecosysteem op zichzelf, en levert door haar unieke kenmerken –zoals het vasthouden van nutriënten en water en het vormen van schaduw– een tal van voordelen aan andere organismen. Denk hierbij aan schimmels, bacteriën, bloemen, struiken, enz. Dit geheel aan biodiversiteit is het biologisch ‘aandeel’ van Gúchipas, omdat het bijdraagt aan haar leefbaarheid en haar ecosysteemdiensten biedt.

Boeren vs. Landbouwen

Doorheen de tekst maak ik bewust een onderscheid tussen landbouw en boeren, twee termen die regelmatig door elkaar worden gehaald. Het cruciale verschil tussen beide is: landbouw gaat gepaard met het gebruik van nieuwe technologieën en technieken, terwijl boeren traditioneler blijft, met methodes die van generatie op generatie worden overgedragen. Daarnaast is boeren vaak kleinschaliger, het speelt zich af op de enkele velden die de boer zelf bezit. Dit terwijl landbouwers telen op grote percelen, waarvan ze doorgaans een deel moeten huren.

Signaleren van het centrale probleem

Het centrale probleem is duidelijk, er is een afname van het biologisch aandeel in Gúchipas. Dat is de vaststelling van de stichting, en dit kan ook aangetoond worden door middel van Global Forest Watch. Dit platform berekent op basis van satellietbeelden de stijging en daling van boskap wereldwijd. Als we de regio instellen op Pasca, de gemeente waar het gehucht Gúchipas in ligt, is waar te nemen dat er in 2018 een afname is van 4,5% bos ten opzichte van 2001. Dit is een oppervlakte van 337ha aan bos. Anders gesteld is er in Pasca in die zeventien jaar meer dan 670 voetbalvelden aan bos gekapt.

Aanpak

Als eerste is het systeem hier op een visuele manier weergeven, waarbij te zien is uit welke factoren het systeem bestaat en hoe die op elkaar inspelen. Door op de thema’s te klikken komt er meer uitleg tevoorschijn, op deze interactieve manier is het mogelijk om een vluchtige blik op het systeem te werpen. Wanneer bepaalde factoren (of het verband tussen twee ervan) niet duidelijk is, kan u dit terugzoeken in de volledige systeemanalyse die terug te vinden is bijlage. Tot slot wordt Silvopasture als oplossing aangereikt en is er een algemene conclusie over het systeem.

Sylvopastoralisme als een oplossing

Als een van die alternatieve manieren wil Fúndacion Gusta Gúchipas onderzoeken welke impact ‘Sylvopastoralisme’ heeft op de toename van productie en op de toename van het biologisch aandeel in Gúchipas. Sylvopastoralisme, of de meer gebruikte Engelse term Silvopasture, is een specifieke vorm van Agroforestry waarbij veeteelt geplaatst wordt in een veld of landschap met bomen ( Van de Sype, 2019). In Centraal-Amerika worden Silvopastorale systemen al omvangrijk gebruikt, naar schatting wordt deze techniek daar toegepast op een 9,2 miljoen hectaren. In de volledige analyse worden er een heel aantal voordelen van Sylvopastoralisme aangereikt, maar voor de centrale probleemstelling is het voornaamste voordeel dat deze landbouwtechniek de achteruitgang van het biologisch aandeel tegengaat. Wanneer boeren in Gúchipas deze methode gebruiken zullen ze meer bomen aanplanten in plaats van te kappen, en daarmee het probleem bij de wortels aanpakken.  Door deze methode toe te passen wordt het sneeuwbaleffect doorbroken en worden de nadelen van de achteruitgang van het biologisch aandeel omgezet in voordelen. Er komt meer leefomgeving voor dieren, er zijn terug meer wortels om het water te zuiver en gereguleerd af te geven, enz. Met deze manier wordt dus ook droogte tegengegaan en het levert bovendien een bijdrage om de opwarming van de aarde te verzachten.

Conclusie

In Gúchipas is in de afgelopen decennia een probleem ontstaan waarbij er een achteruitgang is van haar biologisch aandeel en waarbij dit systeem zichzelf verstrekt. De schade is voorlopig nog beperkt, maar als er geen actie wordt ondernomen kan de natuur met haar ecosystemen er snel op achteruitgaan. Zoals blijkt uit het schema zal dit niet enkel destructief zijn voor de natuur en dieren, maar ook op de landbouw en dus op de bevolking van Gúchipas in het algemeen. Wanneer we naar de oorzaken kijken zien we dat op dit moment vooral de boeren de sleutel in handen hebben om verandering teweeg te brengen. Het boeren moet zich met andere woorden ecologischer en duurzamer gaan opstellen, en naar alternatieve methodes op zoek gaan om te reageren op de toenemende druk.

Fúndacion Gusta Gúchipas verwijt de boeren in Gúchipas voor alle duidelijkheid niets, ze nemen waar hoe het leven voor de boeren zwaar is en hoeveel moeite ze moeten doen om de touwtjes aan elkaar te knopen. Niet alleen om de natuur te beschermen, maar ook om de levenskwaliteit van de boeren te verbeteren reiken ze allerhande activiteiten en projecten aan. Met de resultaten van deze systeemanalyse is het aan Fúndacion Gusta Gúchipas aan te raden om meer in te zetten op het veranderen van de technieken die de boeren gebruiken. Wanneer zij kennis verzamelen en samen met de boeren uit de omgeving experimenteren met beproefde technieken, zoals sylvopastorie, is het mogelijk om deze landbouw duurzamer te maken. Bijgevolg zal dan ook het biologisch aandeel in Gúchipas weer toenemen. Deze stichting heeft dus een cruciale rol om de boeren te inspireren. Want voor de boeren in Gúchipas is het moeilijk –door de lage kwaliteit van het onderwijs, de weinige steun van de overheid, en de economische druk– om dit patroon zelf te doorbreken. Door in te spelen op de voordelen van deze alternatieve methode kan Fúndacion Gusta Gúchipas het systeem samen met de boeren veranderen. Samen kunnen ze de leefbaarheid van hun leefomgeving beschermen.

In onderstaande bijlage kan u de volledige systeemanalyse raadplegen:

It's only fair to share...Share on FacebookShare on LinkedInTweet about this on TwitterShare on Google+Pin on Pinterest